مقاله شماره1

رسانه ديني، مخاطب ديندار و رضايت نسبي؛

بررسي رابطه دينداري مخاطبين و برآورده شدن انتظارات ديني رسانه اي آنان

محمدرضا جوادي يگانه، عبدالحسين کلانتري، جليل عزيزي

دانشگاه تهران

چکيده

 اين مقاله بر اساس کارکردهاي رسانه و نيز نقش مخاطب و رضايت وي از عملکرد رسانه، به بررسي رابطه ميان دينداري مخاطبان و برآورده شدن ميزان رضايت ديني آنان از راديو و تلويزيون در ايران مي پردازد. روش تحقيق، پيمايشي بوده و با 384 نمونه در سطح تهران انجام شده است. نتايج تحقيق نشان دهنده ميزان زياد دينداري مخاطبان و رضايت نسبي آنان از برنامه هاي ديني رسانه بوده، و فرضيه تحقيق که وجود رابطه ميان ميزان دينداري و ميزان برآورده شدن انتظارات ديني از رسانه است، تاييد ميشود. در انتهاي مقاله تلاش شده تا شکاف ميان ميزان بالاي دينداري و ميزان نسبي رضايت از برنامه .هاي ديني رسانه تبيين شود

کليدواژه: رسانه ديني، مخاطب ديني، دينداري، رضايت از رسانه

فرهنگ تكثرگراي امروز، مخاطبان ويژه اي را به وجود آورده كه با مخاطبان ديني در سده هاي گذشته تفاوت هاي بسياري دارند. اكنون ديگر، مخاطبان را نمي‌توان به راحتي تهييج يا تحريك يا اقناع كرد، بلكه به اندازة پيچيدگي نهادها، پايگاه ها، نقش ها و روابط، افراد نيز پيچيده شده اند.همچنين صورت و مضمون برنامه‌هاي ديني حتي در چارچوب يك دين خاص از صورت ها و مضامين .فرهنگي در كل جامعه تأثير مي پذيرند
برخي نظريات در باره اثرهاي ارتباط جمعي، حاكي از اين است كه بيشتر اثرهاي رسانه‌هاي جمعي به صورت كلي رخ نمي دهند، بلكه به متغيرهاي ديگر بستگي دارند. «پري» استدلال مي كند كه درستي يك فرضيه در وضعيت هاي مختلف، متفاوت است و پيشنهاد مي كند كه يافته هاي پژوهشي،        .(در زمينه و بستر خود گذاشته شوند (سورين و تانكارد، 1381: 417
در اين رابطه، راديو و تلويزيون در ايران نقش بسيار مهمي بر عهده دارد و آن برآوردن انتظارات جامعة ايراني است، تا هم بتواند از فشار رسانه‌هاي ديگر بكاهد و هم با توجه به ساخت فرهنگي و اجتماعي جامعة ايراني، كه جامعه اي معتقد به ارزش هاي ديني و به ويژه اسلامي است (دفتر انتشارات طرح هاي ملي، 1382: 166- 129 و 337-333) و اوقات فراغت آنها را تا حد زيادي تلويزيون پر مي كند (همان: 359-351 و 376-361) پاسخگو باشد. دو بعد همزمان ديني بودن و متاثر از تلويزيون بودن، ما را به مطالعه رابطه دينداري و استفاده از رسانه (بويژه ابعاد و برنامه هاي ديني آن) رهنمون مي سازد. بدين منظور شناخت مخاطب ايراني و انتظارات و رضايت وي از رسانه، نقش مهمي در فهم رسانه ديني و ميزان موفقيت و جهت گيري هاي آينده آن دارد. بطور مشخص در اين مقاله، قصد ما بررسي رابطه دينداري و ميزان برآورده شدن .انتظارات ديني مخاطبان رسانه در ايران است

      1- مباني نظري     

لاسول سه كاركرد براي رسانه‌هاي جمعي ذكر كرده است: نظارت بر محيط؛ همبستگي اجتماعي در واكنش به محيط؛ و انتقال ميراث اجتماعي از نسلي به نسل ديگر. رايت به اين سه كاركرد، سرگرمي را نيز اضافه مي‌كند. (سورين و تانكارد، 1381: 451-450) وظايف وسايل ارتباط جمعي از نظر مرتن و لازارسلفد عبارتند از: وظيفة اخلاقي (حمايت از هنجارهاي اجتماعي)، اعطاي پايگاه اجتماعي. (ساروخاني، 1368: 72-69) به طور كلي مي‌توان گفت: نقش‌ها، كاركردها و وظايف وسايل ارتباط جمعي عبارتند از: احساس تعلق اجتماعي؛ نقش‌هاي تفريحي؛ نقش‌هاي خبري؛ نقش‌هاي همگن‌سازي؛ و .آگاه‌سازي
از طرف ديگر، «مخاطب، مفهوم محوري همة اشكال و گونه‌هاي مختلف ارتباطات نوشتاري، صوتي و تصويري و ... براي همة گروههاي سني و تخصصي در هر شرايط زماني و مكاني است ... و مخاطب‌شناسي و شناخت انتظارات آنان يكي از عرصه‌هاي مهم پژوهشي» در ارتباطات مي‌باشد (ميرسعيد قاضي و اسماعيلي، 1381، ص 12) و «مخاطب» و آشنايي با انتظارات و خواسته‌هاي آن، كليد درك بسياري از اسرار مربوط به شيوة كار رسانه‌ها و تأثيرات آنان، و ماندگاري «ارتباطات اجتماعي» است. (مك كوئيل، 1380)
با عنايت به شرايط جوامع كنوني و پيشرفت وسايل مدرن ارتباطي، براي درك انتظارات و شناخت خواسته ها، علايق و سليقه هاي مخاطبان از رسانه، بدون شك تحليل نقش ها و كاركردهاي جداگانة هريك از نهادهاي فرهنگ، دين و وسايل ارتباط جمعي كاري عبث خواهد بود و در اين راستا بايد پيچيدگي و درهم تنيدگي كاركردهاي اين نهادهاي مختلف را در نظر گرفت (براي تحليل و   .(درك روابط ميان رسانه، دين و فرهنگ؛ رجوع شود به: هوور و لاندباي، 1382
روف به نقش تعيين‌كنندة رسانه‌ها، در تجديد حيات ديني معتقد است و اين كه در بررسي برنامه‌هاي ديني، به هر حال، بايد به زمينه‌هاي فرهنگي و اجتماعي و همبستگي آن با فرهنگ توجه نمود. (روف، 1992: 62-55) در تبيين برنامه‌سازي ديني و پخش آن از رسانه‌ها در وهلة اول بايد گفت اين كار يك فعاليت ديني است. مردماني با نمادها، ارزشها و فرهنگ اخلاقي مشابه اين برنامه‌ها را تهيه و تماشا مي‌كنند، دوم اينكه، پخش برنامه‌هاي ديني وارد حياتي جديد شده است، سوم اينكه نهاد ديني الكترونيك نوعي رسانه است. چهارم اينكه اين رسانه ديني جديد، تأثيرات فرهنگي خاص خود را بر جامعة(ديني داشته و خواهد داشت (هوور، 1988: 172-153
بطور مختصر، مي توان ديدگاه هاي مختلفي که در مورد مخاطب در مباحث .نظري وجود دارد، را در جدول 1 ارائه داد

جدول 1- گونه‌شناسي شكل‌گيري مخاطبان رسانه‌هاي جمعي
 

 
منبع: مك كوئيل، 1380: 41

با عنايت به درهم‌پيچيدگي دين در تمام ابعاد و عناصر جامعه ايراني و نقش اثرگذار آن، موضوع رابطه رسانه ديني و مخاطب، براي شناخت بيشتر کارکردهاي رسانه در ايران اهميت دارد، بويژه اينکه هم رسانه و هم مخاطب خود را ديندار مي دانند. از طرف ديگر، يکي از مهمترين کارکردهاي رسانه در .جامعه ايران، پاسخگويي به انتظارات ديني مخاطبين مي‌باشد
با توجه به گونه شناسي مک کوئيل، رسانه ديني در ايران انواع و جنبه هاي گوناگون دارد، هم رسانه هاي ديني خاص دارد (راديو معارف، راديو قران و شبکه قران سيما)، که رسانه ها در سطح کلان هستند، و هم برنامه هاي با مضامين آشکار يا مضمر ديني در تمام برنامه ها حضور دارند (جامعه در سطح کلان)؛ و مي توان تاثيرگذاري انواع گوناگون رسانه ديني را مورد بررسي قرار .داد
از سوي ديگر، عوامل متعددي بر ميزان رضايت مخاطبان از رسانه تاثيرگذار است، که نگارندگان در پژوهشي آن را بررسي کرده اند (جوادي يگانه، کلانتري و عزيزي، 1384) و در اين مقاله تنها به بررسي براي آگاهي از برآورده شدن انتظارات ديني مخاطبين، متغير ميزان دينداري مخاطبين از برنامه هاي رسانه مورد بررسي قرار گرفته است. فرضيه اين تحقيق، اين است که: انتظارات ديني مخاطبان رسانه ديني، از برنامه هاي ديني رسانه، برآورده مي .شود

 2- روش شناسي تحقيق

1-2 جامعه آماري، جمعيت تحقيق و حجم نمونه
جامعه آماري در تحقيق حاضر، افراد ساكن در مناطق مختلف شهر تهران و شميرانات مي‌باشند كه در محدوده سني 18 سال به بالا قرار دارند. حجم نمونه در تحقيق حاضر، بر اساس ميزان خطاي نمونه‌گيري در سطح اطمينان 95 درصد (دواس، 1376: 78) و با خطاي نمونه‌گيري 05/0، 400 نفر در نظر گرفته شده است، پس از جمع‌آوري داده‌ها، 16 مورد از پرسشنامه‌هاي خدشه‌دار حذف گشته و تحليل‌هاي نهايي بر اساس نمونه 384 موردي انجام .پذيرفت
به منظور انتخاب مناطقي از شهر تهران كه بتواند معرف خوبي براي مناطق مختلف با توجه به تفاوتهاي موجود بين آنها از اعتبار بالايي برخوردار باشد ، در ابتدا شهر تهران بر اساس مناطق 22 گانه شهرداري به پنج بخش شمال ، مركز، شرق ، غرب و جنوب تقسيم گرديد. سپس از هر قسمت يک منطقه (شامل: منطقه 1 از شمال، منطقه 5 از غرب، منطقه 8 از شرق، منطقه 6 از مرکز و منطقه 16 از جنوب) به عنوان مناطق مورد نظر انتخاب شدند. اين پراكندگي مناطق در عمل پراكنش متغيرهاي تحت مطالعه را تا حد قابل .ملاحظه‌اي تأمين مي‌كند
جهت انتخاب تصادفي افراد، نقشه‌هاي مناطق مذكور تهيه شد و در آنها براي هر منطقه بلوكها مشخص شده و شماره‌گذاري گرديد. سپس از هر منطقه دو محله، و از هر محله سه بلوك بطور تصادفي انتخاب گشت. اين نقشه‌ها به .تعداد پرسشگران تكثير شد و در اختيار آنها قرار گرفت

2-2 واحد تحليل و سطح مشاهده
واحد تحليل در تحقيق حاضر فرد مي‌باشد. در اين تحقيق سطح مشاهده خرد .مي‌باشد

3-2 روش، تكنيك و ابزار جمع‌آوري داده‌ها
روش بكار رفته ميداني، با استفاده از تكنيك پيمايش مي‌باشد، و ابزار مورد .استفاده در اين تحقيق نيز پرسشنامه همراه با مصاحبه مي‌باشد

4-2 تعريف متغيرها
دينداري: ابعاد اصلي‌ دينداري‌ بارها مورد بررسي‌ قرار گرفته‌ است‌،اما مفهوم‌ دين‌ در علوم‌ اجتماعي‌، فاقد يك‌ تعريف‌ قطعي‌ و متفق‌عليه‌ است‌. اما در هر حال‌، دين‌، به‌ نحو بسيار كلي‌،مجموعه‌اي‌ از اعتقادات‌، اعمال‌ و عواطف‌ (فردي‌ ـ جمعي‌) دانست‌ كه‌ حول‌ تجربه‌ حقيقت‌ غايي‌ يا امر قدسي‌ و متعالي‌سامان‌ .يافته‌ است‌
اين حقيقت غايي را بر حسب تفاوت اديان با يکديگر مي توان واحد يا متکثر، متشخص يا نامتشخص، الوهي يا غير الوهي و نظير آن تلقي کرد. (پترسون،1377: 20) اميل‌ دوركيم‌ در كتاب‌ «صور بنياني‌ حيات‌ ديني‌» معتقد است‌ كه‌ «هر دين‌ مركب‌ است‌ از دو بخش اعتقادات‌ ديني‌ و مراسم‌ ديني‌». (دوركيم‌، 1383: 48)
دينداري يا تدين (Religiosity) عبارتست از التزام فرد به دين مورد قبول خويش. اين التزام در مجموعه اي از اعتقادات، احساسات و اعمال فردي و جمعي که حول خداوند ( امر قدسي) و رابطه ايماني با او دور مي زند، سامان مي يابد.( طالبان،1380: 10) كلارك‌ و استارك‌، ابعاد اساسي‌ دين‌ را پنج‌ بعد دانسته‌اند: بعداعتقادي‌، بعد مناسكي‌، بعد تجربه‌ ديني‌، بعد آگاهي‌ ديني‌، و بعد پيامدي‌ (دين‌. (طالبان‌، 1379: 41
در اين تحقيق به پيروي از اين الگو، دينداري تعريف عملياتي شد، که پس از انجام تحقيق مقدماتي بعد آگاهي آن حذف گرديده (به علت اينکه جمعيت تحقيق افراد بالاي 18 سال را شامل مي شد، که داراي آگاهي هاي ديني بالايي در سطح دانشي بوده و دليل آن را مي توان در سيستم آموزشي جستجو کرد که در تمامي مقاطع تحصيلي آموزش رسمي ديني وجود دارد) و .نهايتا در چهار بعد اعتقادي، اعمال ديني، تجربي و پيامدي سنجيده شد
- بعد اعتقادي (Belifs) : اين بعد در برگيرندهء باورهايي است که انتظار مي .رود افراد با توجه به دين خاص خود به آن ها اعتقاد داشته باشد
- بعد اعمال ديني (Practice) : مشتمل بر دو دسته، نخست، شعائر يا مناسک (Rituals) که عبارت است از آداب و رسوم فرموله شده يا رفتارهاي نمونه اي در ميان معتقدان هر دين يا به طور کلي مراسمي که هر دين از پيروان خود انتظار دارد که آنها را بجاي آورند. دسته ديگر آن ، پرستش و دعا (Devotion) که اعمالي فردي و غير رسمي هستند که فرد آن را فقط به (رضايت خاطر و بدون هچ گونه اجباري انجام مي دهد. ( طالبان،1380: 11
- بعد تجربي (Experience): ناظر بر تجربه¬هاي معنوي زندگي كه براي اشخاصي كه به آن نائل مي¬شوند اين احساس ايجاد مي¬شود كه با (خداوند يا يك امر متعالي در ارتباط هستند. .(ويلم، 1377: 81
- بعد پيامدي (Consequences): اين بعد ناظر بر رفتار روزمره و غير ديني افراد است و بيانگر حضور و وجود انديشه و حس خداگرايانه در متن زندگي است که در رفتار غير ديني فرد استحکام مي يابد و به زندگي او رنگ و بوي ديني مي (دهد.( طالبان،1380: 12
انتظارات ديني از رسانه ملي: به انتظارات افراد جامعه از برنامه¬هاي ديني گوناگوني اشاره دارد كه توسط رسانه¬هاي ملي راديو و تلويزيون براي عموم مخاطبان پخش مي¬شود. اين متغير توسط 16 معرف اصلي زير سنجيده شد و در يک مقياس درجه اي، از 0 (عدم رضايت) تا 5 (رضايت کامل) اندازه گيري .شد
برگزاري مسابقات ديني
پخش برنامه‌هاي ديني
پاسخگويي به پرسش هاي ديني و شرعي
پخش نماز جمعه
پخش تواشيح و سرودها
پخش اذان
پخش نوحه و مداحي
انعکاس مراسم مذهبي
پخش برنامه‌هاي سوگواري
پخش نماهاي زيبا ازاماکن مذهبي
بيان زندگينامه ائمه
تلاوت قرآن توسط قاريان
بيان معارف قرآني و آموزش و تفسير آن
اشاعه ارزش هاي اسلامي
شناساندن شخصيت هاي ديني و مذهبي
تفسير مسائل ديني

3- يافته هاي تحقيق

1-3 ميزان دينداري و ابعاد آن
در اين تحقيق، ميزان دينداري افراد در چهار بعد اصلي تعريف و اندازه گيري شده است كه در زير ابتدا به هر کدام از ابعاد اشاره شده و سپس به .شاخص دينداري پرداخته خواهد شد
بعد تجربي دين: يكي از اين ابعاد، بعد تجربي دينداري بوده که با استفاده از چهار گويه مورد سنجش قرار گرفته است. نتايج بدست آمده در جدول 2 حاكي از آن است كه در ميان 3/78 درصد از پاسخگويان بعد تجربي دين در حد زياد و خيلي زياد وجود داشته است، در بين 1 درصد در حد كم بوده و 6/20 درصد نيز تا حدودي اين بعد از دين را قبول داشته اند. ميانگين دينداري در ميان پاسخگويان، در مقياس 5 درجه اي ، معادل 05/4 و با انحراف معيار 72/0 مي .باشد كه بيانگر بالا بودن بعد تجربي دين در ميان پاسخگويان است

 جدول 2- توزيع فراواني بعد تجربي دين
 

بعد اعتقادي دين: يكي ديگر از ابعاد دينداري تحت عنوان بعد اعتقادي دين مورد بررسي قرار گرفت. جدول 3 توزيع فراواني اين شاخص را نشان مي دهد. نتايج بيانگر آن است كه 2/4 درصد از پاسخگويان تا حدودي اين بعد از دينداري را دارا بوده اند و 8/96 درصد نيز در حد زياد و خيلي زياد اعتقادات ديني داشته اند. ميانگين بدست آمده براي اين شاخص بسيار بالا بوده بطوريكه در مقياس 5 .درجه اي معادل 54/4 بدست آمده است

 جدول 3- توزيع فراواني بعد اعتقادي دين
 

بعد مناسكي دين: همانطور كه جدول 4 نشان مي دهد، 1/8 درصد از پاسخگويان مورد مطالعه تا اندازه كمي بعد مناسكي دين را قبول داشته اند. 2/57 درصد تا حدودي، 5/28 درصد در حد زياد و 3/6 درصد نيز به اندازه خيلي زيادي اين بعد را پذيرفته اند. ميانگين بدست آمده براي شاخص معادل 3/3 و انحراف معيار 71/0 بوده، بطوريكه مي توان گفت پذيرش اين بعد از دين در ميان .افراد نمونه ، متوسط به بالا بوده است

جدول 4- توزيع فراواني بعد مناسكي دين

بعد پيامدي دين: بعد پيامدي دين به معناي تبعات تجربه¬ها، اعمال و اعتقادهاي ديني افراد در زمينه¬هاي مختلف زندگي مي باشد. اين بعد از دينداري با استفاده از 3 گويه سنجيده شده و نتايج بدست آمده در مورد آن در جدول 5 نشان داده شده است. 3/7 درصد از افراد مورد مطالعه در حد كمي بعد پيامدي دين را قبول داشته¬اند. 9/21 درصد تاحدودي و 8/70 درصد نيز به اندازه زياد و خيلي زياد به اين بعد از دين باور داشته اند. ميانگين بدست آمده براي شاخص، در مقياس 1-5 درجه، معادل 84/3 و با انحراف معيار 83/0 مي باشد كه در كل نمايانگر پذيرش زياد اين بعد از دين در ميان پاسخگويان مي .باشد

جدول 5- توزيع فراواني بعد پيامدي دين

شاخص دينداري: همانطور كه قبلاً نيز اشاره شد، شاخص دينداري، در چهار بعد و با استفاده از 15 گويه مورد اندازه گيري قرار گرفته است. در جدول 6 مي توان نتايج نهايي را در خصوص اين شاخص مشاهده كرد. ميزان دينداري 8/0 درصد از پاسخگويان در حد كم بوده است. 8/12 درصد از پاسخگويان تا حدودي ديندار بوده اند، 9/21 درصد دينداري زياد و 5/64 درصد نيز دينداري خيلي زيادي داشته اند. ميانگين شاخص نهايي دينداري معادل 5/4 و با انحراف معيار 74/0 مي باشد كه نشان از گرايشات ديني بسيار بالاي .پاسخگويان مورد مطالعه دارد

جدول 6-  توزيع فراواني ميزان دينداري
 

2-3 برآورده شدن انتظارات ديني از رسانه
توزيع فراواني برآورده شدن انتظارات ديني پاسخگويان از رسانه ملي، به عنوان متغير وابسته در اين مطالعه، در جدول 7 نشان داده شده است. اين شاخص با استفاده از تركيب كردن انواع انتظارات ديني پاسخگويان از صدا و سيما بدست آمده است. همانطور كه در جدول مشاهده مي‌شود، 1/53 درصد از پاسخگويان معتقدند كه انتظارات آنان از برنامه¬هاي مذهبي، تاحدودي برآورده شده، در حاليكه 4/24 درصد براين باورند كه انتظارات آنان تنها در حد كم برآورده شده و يا اينكه اصلاً برآورده نشده است. 9/16 درصد گزينه زياد و 6/5 درصد گزينه خيلي زياد را در پاسخ به اين سؤال انتخاب نموده¬اند. در مقياس 5 درجه اي (از 0 (عدم رضايت) تا 5 (رضايت کامل)) ميانگين بدست آمده براي اين شاخص معادل 95/2 بوده و نشاندهنده ميزان بالاي برآورده شدن انتظارات .نمونه مورد مطالعه از برنامه هاي ديني صدا و سيما مي باشد

جدول 7- توزيع فراواني ميزان انتظار جامعه ديني از رسانه ملي

براي اينكه بتوان نماي دقيقتري از نتايج بدست آمده را ترسيم كرد، سعي شده تا با استفاده از نمودار مقايسه اي براي ميانگين¬ هر كدام از معرفهاي 16 گانه انتظارات ديني ، ميزان برآورده شدن هر كدام از اين انتظارت در ميان پاسخگويان مشخص گردد. نمودار 1 گوياي نتيجه بدست آمده از اين تلاش است. همانطور كه مشاهده مي¬شود، برنامه¬هاي تواشيح و سرودهاي مذهبي با ميانگين 89/3 (در مقياس 5 درجه اي)، مهمترين معرفي مي باشد كه بيشترين برآورده شدن انتظارات متعلق به آن بوده است. در مرتبه بعد، پخش اذان قرار دارد كه با ميانگين 51/3، نشان دهنده برآورده شدن انتظارات افراد در حد بالا است. برگزاري مسابقات ( با ميانگين=58/2) و تفسير مسائل ديني (با ميانگين=61/2) از جمله مواردي بوده¬اند كه ميزان برآورده شدن .انتظارات پاسخگويان در خصوص آنها نسبت به ساير موارد، حداقل بوده است

نمودار 1- ميانگين رضايت* هر يك از معرفهاي انتظارات جامعه ديني از رسانه
* از يک مقياس 5 درجه اي از 0 (عدم رضايت) تا 5 (رضايت کامل)

3-3 رابطه ميزان دينداري و برآورده شدن انتظارات ديني از رسانه ملي

ميزان دينداري پاسخگويان به عنوان يكي از عوامل مؤثر بر انتظارات جامعه ديني از رسانه درنظر گرفته شده بود كه بر مبناي فرضيه ارائه شده، مي بايست نوعي رابطه مثبت بين اين دو متغير حكمفرما باشد. ضريب همبستگي نشان .داده شده در جدول 8 اين فرض را مورد تأييد قرار مي دهد

جدول 8- ضريب همبستگي ميزان انتظار جامعه ديني و ميزان دينداري

** همبستگي در سطح 01/0 (دو دامنه ) معني دار است

همانطور كه قابل ملاحظه است، ضريب پيرسون بدست آمده قوي و معنادار بوده است. (66/0+ =r). بدين معنا که هر چقدر ميزان دينداري در ميان پاسخگويان افزايش پيدا مي كند، بر ميزان برآورده شدن انتظارات آنان از رسانه .ملي، افزوده مي شود

4-3 آمارهاي چند متغيري
چنانچه اشاره شد اين مقاله جزئي از يک تحقيق کلان ميداني مي باشد که در آن متغيرهاي مستقل زيادي بر اساس مباحث نظري در مدل علي مطرح شده و تکنيک هاي تحليل چند متغيري( تحليل رگرسيون و تحليل مسير) در مورد آنها به اجرا درآمد. در اين جا فقط به ذکر بتاي بدست آمده از متغير .مستقل اين مقاله يعني ميزان دينداري اشاره مي شود
تحليل رگرسيون متغيرهاي مطالعه حاضر با استفاده از روش همزمان صورت گرفته است. نتايج بدست آمده از تحليل رگرسيون متغيرهاي مستقل روي متغير وابستة انتظارات ديني از رسانه (جدول 9) نشان که متغيرهاي مستقل در مجموع توانسته اند 76/0 از واريانس متغير وابسته را تبيين كنند.در  اين ميان متغير ميزان دينداري با بتاي 46/0، قويترين تأثير را بر روي انتظار جامعه .ديني به نمايش گذارده است

جدول 9- ضرايب رگرسيون متغيرهاي مستقل روي انتظارات ديني از رسانه ديني
 

متغير وابسته: ميزان انتظارات ديني از رسانه ديني

4- بحث و نتيجه گيري

ميزان دينداري در حد زياد و خيلي زياد پاسخگويان 22% و 65% است. يعني نزديک به 90% از پاسخگويان در تهران، دينداري در سطح بالا دارند. البته در اين تحقيق، بعد آگاهي ديني مورد سنجش قرار نگرفته و با توجه به تحقيقات پيشين، اين بعد ميزان دينداري را افزايش مي داد. از طرف ديگر ميزان رضايت از رسانه ديني در سطح تا حدودي، 53%؛ در سطح کم يا اصلا، 25%؛ در سطح .زياد، 17%؛ و در سطح خيلي زياد، 6% است
فرضيه تحقيق که رابطه ميان دينداري و برآورده شدن انتظارات ديني از رسانه است، تاييد شده است و ضريب همبستگي پيرسون بدست آمده بين دينداري و ميزان برآورده شدن انتظارات ديني توسط رسانه ملي، حاکي از رابطه اي قوي و معنادار بين اين دو متغير بوده است، بدين معنا که هر چقدر ميزان دينداري در ميان پاسخگويان افزايش پيدا مي كند، بر ميزان برآورده شدن انتظارات آنان از رسانه ملي، افزوده مي شود. و نيز ضريب بتاي اين متغير در .تبيين تغييرات متغير وابسته نيز بسيار بالا و در حدود46/0 مي باشد
بنابر اين نتيجه اصلي اين مقاله، نشان دادن ميان بالا بودن سطح دينداري و بيشتر برآورده شدن انتظار از رسانه ديني است. اين نتيجه، يکي از موفقيت هاي صدا و سيما را در کسب رضايت مخاطبان (که اکثريت قريب به اتفاق آنان .ديندار هستند) نشان مي دهد
اما اين تمام مساله نيست. اولا در سال هاي اخير دينداري در جامعه ايران تغيير کرده و از دينداري فقهي، به نوعي دينداري عرفي تمايل پيدا کرده است. بگونه اي که احتمالا همين مخاطبان ديندار (يعني عامه مردم ديندار، که اکثريت جامعه ايران هستند و نه خواص دينداران، که اقليت جامعه هستند) تمايلات غيرديني هم دارند و شايد ناراضي نباشند اگر رسانه برنامه هايي مانند موسيقي طرب انگيز يا فيلم ها و سريال هايي با مضامين عاشقانه و مختصري شهواني، نيز نشان دهد؛ و قطعا ايندو تمايل با هم سازگار نيستد. اما همان دينداران (يعني عامه) همين تمايلان را هم دارند، که تمايلاتي است که دين آنرا بر نمي تابد. نهان روشي مردم ايران، و سازگاري امور ناسازگار در آنان، مقوله اي است که نياز به تدقيق و تامل بيشتر دارد، که جاي آن در اين مقاله .نيست
ثانيا مشاهده تفاوت ميان ميزان دينداري (حتي بدون درنظر گرفتن انواع دينداري و تطورات آن در ايران) و ميزان رضايت از برنامه هاي ديني رسانه قابل توجه است. البته دينداران بيش از سايرين از برنامه هاي ديني رضايت دارند، اما ميزان رضايت بالا نيست و رضايت زياد و خيلي زياد نزديک به 23% است، در حاليکه ميزان دينداري زياد و خيلي زياد 87% است و اين نشان دهنده رضايت نسبي و نه مطلق از برنامه هاي ديني رسانه است. اين مساله اي است که جاي توجه زيادي دارد، و احتمالا نشان از برخي نارضايتي ها از برنامه .هاي ديني رسانه، حتي در ميان دينداران دارد

منابع

  پترسون و ديگران (1377) .عقل و اعتقاد ديني. ترجمه احمد نراقي و ابراهيم  .سلطاني. تهران: طرح نو. چاپ دوم
جوادي يگانه، محمدرضا ،  کلانتري،  عبدالحسين و  عزيزي،  جليل(1384). .رضايت مخاطبان رسانه ديني. تهران: دفتر پژوهش هاي راديو
دفتر انتشارات طرح هاي ملي (1382). ارزش ها و نگرش هاي ايرانيان: يافته .هاي پيمايش در 28 استان كشور. دفتر انتشارات طرح هاي ملي
دواس.دي. اِِي (1383). پيمايش در تحقيقات اجتماعي. ترجمه هوشنگ نايبي. .تهران: ني
دوركيم‌، امیل  (1383 ) .  صور بنياني‌ حيات‌ ديني‌. ترجمه‌ باقر پرهام‌. تهران‌: .مركز
.ساروخاني، باقر (1368).جامعه شناسي ارتباطات. تهران: اطلاعات
سورين، ورنر و تانكارد، جيمز (1381). نظريه هاي ارتباطات. ترجمة عليرضا .دهقان. تهران: دانشگاه تهران
طالبان‌، محمد رضا (1379) .بررسي‌ تجربي‌ دينداري‌ نوجوانان‌ كشور. دفتر .توسعه‌ و برنامه‌ريزي‌ امور پرورشي‌ وزارت‌ آموزش‌ وپرورش‌
طالبان، محمد رضا (1380) "تعهد مذهبي و تعلق سياسي" .نامه پژوهش. .سال پنجم، شماره 21-20 ، بهار و تابستان
مك كوئيل، دنيس (1380). مخاطب شناسي. ترجمة مهدي منتظرقائم. تهران: .مركز مطالعات و تحقيقات رسانه‌ها
ميرسعيد قاضي ، علي و اسماعيلي، حامد (1381) .مخاطب‌شناسي و .افكارسنجي در رسانه‌هاي جمعي. تهران: آن
ويلم، ژان پل (1377) .جامعه شناسي اديان. ترجمه عبدالرحيم گواهي. .تهران: تبيان
هوور، استوارت و لاندباي، نات (1382). بازانديشي دربارة رسانه، دين و .فرهنگ. ترجمة مسعود آريائي نيا. تهران: سروش

-Hoover, Stewart, M. (1988). Mass Media Religion: The social sources of the electronic church. New York: Sage Publications.
-Roof, Wade Clark (1992).American Voluntary Establishment. Theories of mass communication. New York: Longman.

Copyright © 2006 Global Media Journal.University of Tehran  All rights reserved.
Design & Support by : Azar Negar Shargh Co.